หนี้สินระหว่างสมรส ใครต้องรับผิดชอบหลังหย่า
หมายเหตุ: บทความนี้ให้ข้อมูลกฎหมายทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะกรณี แต่ละคดีมีข้อเท็จจริงต่างกัน ควรปรึกษาทนายความก่อนดำเนินการจริง
หลายคู่ที่กำลังจะหย่ากังวลเรื่องหนี้สินที่มีร่วมกันมากพอ ๆ กับเรื่องทรัพย์สิน เพราะหย่าแล้วไม่ได้แปลว่าหนี้จะหายไปด้วย บทความนี้จะอธิบายให้ชัดว่าหนี้แบบไหนที่ต้องรับผิดชอบร่วมกัน และหย่าแล้วใครต้องเป็นคนจ่าย
1. หนี้ 2 ประเภท: หนี้ส่วนตัว กับ หนี้ร่วม
กฎหมายไทยแบ่งหนี้ระหว่างสามีภริยาออกเป็น 2 ประเภทหลัก:
หนี้ส่วนตัว — หนี้ที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก่อขึ้นเพื่อประโยชน์ส่วนตัว โดยไม่เกี่ยวข้องกับครอบครัวหรือสินสมรส เช่น หนี้ที่มีมาก่อนสมรส หรือหนี้ที่กู้ไปใช้จ่ายส่วนตัวโดยเฉพาะ
หนี้ร่วม — หนี้ที่กฎหมายกำหนดให้สามีภริยาต้องร่วมกันรับผิดชอบ แม้อีกฝ่ายจะไม่ได้เป็นผู้ก่อหนี้โดยตรงก็ตาม
การแยกแยะว่าหนี้แต่ละก้อนเป็นประเภทไหน คือกุญแจสำคัญที่จะบอกว่าใครต้องรับผิดชอบเท่าไหร่
2. เกณฑ์หนี้ร่วมตามมาตรา 1490
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1490 กำหนดว่า หนี้ที่สามีภริยาเป็นลูกหนี้ร่วมกัน ให้รวมถึงหนี้ที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก่อขึ้นระหว่างสมรสในกรณีต่อไปนี้:
หนี้เกี่ยวกับการจัดการบ้านเรือนและจัดหาสิ่งจำเป็นสำหรับครอบครัว รวมถึงการอุปการะเลี้ยงดู การรักษาพยาบาล และการศึกษาของบุตรตามสมควรแก่ฐานะ
หนี้ที่เกี่ยวข้องกับสินสมรส เช่น หนี้ที่กู้มาเพื่อซื้อหรือปรับปรุงทรัพย์สินที่เป็นสินสมรส
หนี้ที่เกิดจากการงานที่สามีภริยาทำร่วมกัน เช่น กู้เงินมาลงทุนทำธุรกิจหรือทำไร่ทำนาร่วมกัน
หนี้ที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก่อขึ้นเพื่อประโยชน์ตนฝ่ายเดียว แต่อีกฝ่ายได้ให้สัตยาบัน (คือยินยอม รับรอง หรือแสดงออกว่ายอมรับหนี้นั้นแล้ว เช่น ลงชื่อเป็นพยานในสัญญา หรือช่วยเจรจากับเจ้าหนี้)
หากหนี้เข้าข่ายข้อใดข้อหนึ่งใน 4 ข้อนี้ ถือเป็น "หนี้ร่วม" ที่คู่สมรสทั้งสองฝ่ายต้องรับผิดชอบร่วมกัน แม้อีกฝ่ายจะไม่รู้เรื่องหรือไม่ได้ลงชื่อในสัญญากู้เองก็ตาม
3. หนี้ร่วมชำระจากทรัพย์สินส่วนไหนได้บ้าง
ตามมาตรา 1489 หากเป็นหนี้ร่วม เจ้าหนี้มีสิทธิบังคับชำระหนี้จาก สินสมรสและสินส่วนตัวของทั้งสองฝ่าย ได้ และที่สำคัญคือ เจ้าหนี้สามารถเลือกฟ้องบังคับคดีเอาจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเต็มจำนวนก็ได้ โดยอีกฝ่ายจะขอ "กันส่วน" ของตนออกไม่ได้
4. หย่าแล้ว หนี้ร่วมยังต้องรับผิดชอบอยู่ไหม
นี่คือจุดที่หลายคนเข้าใจผิดบ่อยที่สุด: การหย่าและการตกลงแบ่งหนี้กันเองระหว่างคู่สมรส ไม่มีผลผูกพันเจ้าหนี้
แม้ในสัญญาหย่าหรือคำพิพากษาจะระบุว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งรับผิดชอบหนี้ก้อนนี้แต่เพียงผู้เดียว ข้อตกลงนั้นก็ผูกพันแค่ระหว่างอดีตคู่สมรสด้วยกันเองเท่านั้น เจ้าหนี้ที่ไม่ได้เป็นคู่สัญญาในข้อตกลงนั้นยังคงมีสิทธิเรียกให้อดีตคู่สมรสอีกฝ่ายชำระหนี้ร่วมได้เต็มจำนวนอยู่ดี หากฝ่ายที่ตกลงรับผิดชอบไม่ยอมจ่าย เจ้าหนี้ก็หันไปเรียกเก็บจากอีกฝ่ายได้ตามกฎหมาย
พูดง่าย ๆ คือ หย่าแล้วไม่ได้ตัดสิทธิเจ้าหนี้ สิ่งที่คู่หย่าตกลงกันเป็นเพียงเรื่องภายในที่ใช้ไล่เบี้ยคืนกันเองภายหลังเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่เจ้าหนี้ต้องยอมรับตาม
5. หนี้ส่วนตัว หลังหย่าใครรับผิดชอบ
หากหนี้ไม่เข้าเกณฑ์ 4 ข้อของหนี้ร่วมตามมาตรา 1490 ถือเป็นหนี้ส่วนตัวของผู้ก่อหนี้เอง อีกฝ่ายไม่มีหน้าที่ต้องร่วมรับผิดชอบทั้งก่อนและหลังหย่า เจ้าหนี้จะเรียกร้องได้เฉพาะจากสินส่วนตัวและส่วนแบ่งในสินสมรสของฝ่ายที่ก่อหนี้เท่านั้น ไม่สามารถไปเรียกจากทรัพย์สินส่วนตัวของอีกฝ่ายได้
6. วิธีป้องกันปัญหาหนี้หลังหย่า
ตรวจสอบหนี้สินทั้งหมดให้ครบก่อนตกลงหย่า ทั้งหนี้ในระบบ (สินเชื่อ บัตรเครดิต) และหนี้นอกระบบที่อาจไม่มีเอกสาร
ระบุรายละเอียดการแบ่งหนี้ในสัญญาประนีประนอมยอมความหรือบันทึกข้อตกลงหย่าให้ชัดเจน แม้จะไม่ผูกพันเจ้าหนี้ แต่ใช้เป็นหลักฐานไล่เบี้ยกันเองได้ในอนาคต
แจ้งเจ้าหนี้ให้ทราบสถานะหลังหย่า โดยเฉพาะกรณีมีหนี้ร่วมกัน เพื่อเจรจาแบ่งภาระหรือโอนหนี้เฉพาะบุคคลหากเจ้าหนี้ยินยอม
ตรวจสอบเครดิตบูโรของตนเอง หลังหย่า เพื่อดูว่ายังมีชื่อผูกพันกับหนี้ร่วมใดอยู่หรือไม่
บทความโดย สำนักกฎหมายนิติธรรมลือชาทนายความ (ศรีราชา) ทนายวิชาญศักดิ์ ก้องสนั่น
ให้คำปรึกษาด้านกฎหมายครอบครัว คดีหย่า ฟ้องหย่า ฟ้องชู้ อำนาจปกครองบุตร และค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร หากคุณกำลังเผชิญสถานการณ์นี้ ควรปรึกษาทนายความเพื่อประเมินหลักฐานที่มีอยู่ และวางแผนการฟ้องคดีให้ทันภายในอายุความ